کتاب «تاریخ امپراتوری مغول در ایران» تالیف علی جلال‏پور توسط انتشارات گفتمان اندیشه معاصر منتشر شد

کتاب «تاریخ امپراتوری مغول در ایران» تالیف علی جلال‏پور

 توسط انتشارات گفتمان اندیشه معاصر منتشر شد

کتاب «تاریخ امپراتوری مغول در ایران» تالیف علی جلال‏پور توسط انتشارات گفتمان اندیشه معاصر منتشر شد. در وقایع اخیر که برخی از مردم دلبسته نیروهای خارجی هستند این کتاب نشان می دهد که نیروی خارجی چگونه از یک مدافع به یک اشغالگر تبدیل می شود. گروههای مذهبی که در ایران اختلاف داشتند به این امید که یک گروه با همدستی مغول بر گروه دیگر پیروز شود به دام اشغال افتاد و بر اثر آن تاریخی سیاه برای ایران رقم زد.

فراتر از کلیشه‌های رایج

آنچه این کتاب را متمایز می‌کند، رویکرد صریح و بی‌پرده نویسنده است. جلال‌پور در پیشگفتار، هدف خود از نگارش این مجموعه را نه ثبت ساده وقایع، که افشای «نقش کسانی که در پشت پرده عامل وقوع این حوادث بوده‌اند» عنوان می‌کند. او با تأکید بر این که تاریخ‌نویسی سنتی اغلب به مدح حاکمان پرداخته و سهم توده‌های مردم را نادیده گرفته است، تلاش می‌کند تصویری متفاوت از عملکرد پادشاهان و رجال قدرت ترسیم کند. این نگاه انتقادی، به وضوح در سراسر کتاب جریان دارد و به آن انسجامی فکری بخشیده است.

ساختار و محتوا: از تموچین تا ابوسعید

کتاب با نگاهی کلی به سرزمین مغولستان و اقوام ساکن در آن آغاز می‌شود و سپس به تفصیل به زندگی چنگیزخان از تولد تا مرگ می‌پردازد. نویسنده با بهره‌گیری از منابع متعدد و با ذکر دیدگاه‌های مختلف (از جمله آرای دکتر شیرین بیانی، عباس اقبال، کریم مجتهدی و والدیمیر تسف)، شخصیت چندوجهی و گاه متناقض این فاتح را به تصویر می‌کشد. بخش‌هایی چون «ده قانون رهبری چنگیزخان» و تحلیل محتوای «یاسای چنگیز» از نقاط قوت کتاب در ارائه تصویری ساختاریافته از نظام فکری و اداری مغول‌هاست.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب، تحلیل عوامل داخلی فروپاشی ایران در برابر هجوم مغول است. جلال‌پور با قلمی تیزبین، نقش مخرب اختلافات مذهبی بین فرق اسلامی (شافعی، حنفی، شیعه)، خیانت برخی رجال و روحانیون، و رفتار متناقض و ناکارآمد سلطان محمد خوارزمشاه را در تسهیل پیروزی مغولان برجسته می‌کند. او با استناد به روایت‌هایی از یاقوت حموی و دیگران، نشان می‌دهد که چگونه دشمنی‌های داخلی، درهای شهرها را به روی مهاجمان گشود.

نکته حائز اهمیت دیگر، بررسی نقش خلفای عباسی، در تحریک مغولان برای حمله به ایران است. نویسنده با نقل قول‌های متعدد از مورخانی چون ابن اثیر، به این توطئه تاریخی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه دشمنی خلیفه با سلطان محمد خوارزمشاه، او را به فراخوانی خان مغول به سرزمین‌های اسلامی واداشت؛ اقدامی که در نهایت به سقوط خود خلافت نیز انجامید.

سبک و منابع

نثر کتاب روان و قابل فهم است و نویسنده تلاش کرده تا با وجود حجم بالای مطالب، خواننده را دچار خستگی نکند. استفاده گسترده از نقل‌قول‌های مستقیم از منابع دست اول تاریخی مانند «تاریخ جهانگشای جوینی»، «جامع‌التواریخ» و «طبقات ناصری»، به اثر عمق و اعتبار می‌بخشد. همچنین بهره‌گیری از تحقیقات پژوهشگران معاصر و ذکر دیدگاه‌های متفاوت درباره یک رویداد (مانند ارزیابی چنگیزخان یا نقش خواجه نصیرالدین طوسی در سقوط بغداد)، خواننده را به قضاوتی منصفانه‌تر دعوت می‌کند.

نکات برجسته و شایان توجه

· تحلیل شخصیت‌ها: کتاب به شخصیت‌های کلیدی این دوره از جمله چنگیز، جالل‌الدین خوارزمشاه، خواجه نصیرالدین طوسی، خواجه رشیدالدین فضل‌الله، غازان خان و سلطان محمد خدابنده به تفصیل پرداخته و در مواردی مانند قتل خواجه رشیدالدین، به عوامل و توطئه‌های پشت پرده نیز اشاره می‌کند.

· نقش مذهب و خرافات: یکی از محورهای اصلی کتاب، بررسی تأثیر باورهای شمنی مغولان، نوسانات مذهبی ایلخانان و سوءاستفاده از اختلافات مذهبی توسط قدرت‌هاست. نویسنده به واکاوی نقش صوفیان و مانویان در تضعیف روحیه مقاومت نیز می‌پردازد.

· بازتاب امروزی: جالب‌ترین بخش کتاب، پیوند دادن فجایع تاریخی با روایت‌های معاصر است. نویسنده با ذکر خاطرات سرهنگ حسین حسینی از شکنجه‌های اسرای ایرانی در جنگ عراق، تلاش می‌کند نشان دهد که ظلم و ستم و آلام بشری، ماهیتی فرازمانی دارد و صرفاً به یک دوره تاریخی خاص تعلق ندارد.

جمع‌بندی و ارزیابی نهایی

«تاریخ امپراتوری مغول در ایران» اثری است که اگرچه ممکن است نگاه انتقادی و تمرکز آن بر «عیوب» و عملکردهای منفی برای برخی خوانندگان سنگین باشد، اما بی‌تردید خوانشی ضروری برای علاقه‌مندان به تاریخ ایران است. این کتاب با شکستن کلیشه‌های رایج و پرسش‌گری در مورد نقش حاکمان و نخبگان در فجایع تاریخی، به مخاطب خود کمک می‌کند تا درک عمیق‌تری از دلایل تکرار تراژدی‌ها در تاریخ این سرزمین به دست آورد.

این کتاب دعوتی است به تأمل درباره این حقیقت تلخ که «در شکل‌گیری این وقایع ناگوار عوامل متعدد دخالت دارند، ولی در بین آن‌ها نقش حاکمان و اصحاب تزویر برجسته‌تر از بقیّه می‌باشد.» مطالعه این کتاب برای دانشجویان، پژوهشگران و همه کسانی که به دنبال درکی فراتر از روایت‌های رسمی و کلیشه‌ای از تاریخ پر فراز و نشیب ایران هستند، بسیار سودمند خواهد بود.