از آندره تارکوفسکی تا اصغر فرهادی نوشته ولی اله نصری

کلاکت؛

اگر انقلاب صنعتی مبدا یک تحول بزرگ در جهان در نظر گرفته شود و هنرها به پیش و پس از آن تقسیم گردند، هنر سینما یک هنر پسینی است که از دل نمایش، نقاشی، موسیقی و صنعت سربرآورده است. این هنر ناگهان تحولی در فهم تصویری انسان به وجود آورد و او را به دنیای تخیلی قابل مشاهده پرتاب کرد. فهم ظرایف این هنر جدید، علاوه بر آشنایی با تکنیک‏های سینمایی، نیازمند مطالعاتی ژرف در هنرها و علوم انسانی دیگر است.

کتاب« از آندره تارکوفسکی تا اصغر فرهادی» که بنا به اظهار مولف آن، نگره‏های یک مخاطب عادی سینماست از این مقوله است. ولی‏الله نصری توانسته است با بررسی همه جانبه فیلمها، بر زوایای تاریک آنها نور بتاباند و خواننده این متن و  بیننده فیلم را با راز و رمز هر فیلم آشنا کند. نویسنده با بهره‏گیری از دریافت هرمونوتیکی، فیلم‏ها را منحصر به یک موضوع ندیده و هر کدام را با توجه به مسائل انسان‏شناسی، جامعه‏شناسی، تاریخ و سیاست مورد دقت و کنکاش قرار داده و به نکاتی اشاره داشته است که ممکن است مخاطب فیلم در نگاه نخست از کنار آنها عبور کرده باشد. نویسنده به دلیل آشنایی با مکاتب فکری و سیاسی، فیلم را در آن فضا مطالعه کرده که تا کنون کمتر منتقدی به آنها پرداخته است و راز ماندگاری این فیلمها را نیز در گستره نامحدود مفاهیم جستجو می‏کند.

کتاب« از آندره تارکوفسکی تا اصغر فرهادی » همان طور که از نامش برمی‏آید هم سینمای جهان را مورد بررسی قرار داده است و هم سینمای ایران را، این دو را در کنار هم دیده و مفاهیم انسانی و جهان‏شمول را در آنها مشخص کرده است. دقت در ریزه‏کاری‏های فیلمها و کشف نادیدنی‏ها از ویژگیهای منحصر به فرد این کتاب است. مولف سعی کرده علاوه بر بررسی فیلمها، یک دوره فشرده جامعه شناسی و مکاتب سیاسی را نیز از درون فیلمها بیرون بکشد و مرور نماید که مخاطب را شگفت‏زده خواهد نمود و به تامل وا خواهد داشت.

یکی از ویزگیهای بارز این نقد و نگاه به فیلمهایی که در این کتاب گرد آمده است، جسارت در بیان دریافت و درک شخصی خود از فیلم است. معمولا نامهای بزرگ و فیلمهای پر مخاطب چنان فضایی ایجاد می‏کنند که نوعی یکسان‏سازی در فهم فیلم را باعث می‏شوند و اگر منتقدی دریافتی متفاوت با دریافت عموم داشته باشد جسارت بیان آن را ندارد و معمولا یا سکوت پیشه می‏کند یا هم رنگ جریان غالب می‏شود. مولف این کتاب، بی‏پروا از اینکه ممکن است درک متفاوت او به مذاق دیگران خوش نیاید یا نام کارگردانی چنان بزرگ باشد که به آسانی امکان نقد فیلم او میسر نباشد، نظر و دریافت خود را مبتنی بر دانش سینمایی و مطالعات غیر سینمایی بیان کرده است که گاهی خلاف جریان غالب است.

این ویژگی، می‏تواند برای کسانی که متفاوت می‏اندیشند راهگشا باشد و فضای جدیدی را پیش روی‏شان ترسیم کند. علاوه بر آن امکان نظر به ساحت‏های مختلف فیلم را مهیا سازد. در این مجموعه نویسنده کتاب به نقد بیست و نه فیلم پر مخاطب پرداخته است و هر فیلم را با توجه به فضای فرهنگی و بستر اجتماعی و با توجه به تکنیک سینمایی تحلیل کرده است. نوع نقد ولی‏الله نصری و  بی‏پروایی در اظهار درک متفاوت برخی از فیلمها با جریان غالب نقد، بدون توجه به نام و آوازه کارگردان، به نظر می‏رسد که به شیوه نقد «مرگ مولف» آثار را تحلیل کرده است. همین روش نقد و تحلیل برای کسانی که بیرون از جریان غالب نقد هستند احتمالا جذابیت فراوانی خواهد داشت.

سیدمحمدجواد هاشمی